د. كاوە مەحموود
بەشی دووەم/
چوار: ریزبەندی ناوچەكانی جیهان لەسەر بنەمای گرنگی بەرژەوەندییەكان
1ـ ئەمەریكا لاتین:
یەكێك لەو خاڵانەی ستراتیجی نوێی ئەمەریكا دەیەوێت بڵێت گوایە بنەماكانی لە بنەمای ستراتیجییەكانی پێشوتر جیاوازە، بابەتی ڕیزبەندی ناوچەكانە لەسەر بنەمای گرنگی بەرژەوەندییە زیندووكان. بۆیە دەبینین لەو بوارەدا كاتێك ئاماژە بە ناوچە جیاوازەكان دەكرێت، نیوەی رۆژئاوای گۆی زەوی، كە مەبەست لێی ئەمەریكای لاتینە لە ڕیزبەندی یەكەمدا دێتو، پێش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەكەوێتو، تەنانەت ئەگەر هەر وەكو لە بەڵگەنامەكەدا هاتووە ئەمریكا بۆ پاراستنی بەرژەوەندییە سەرەكییەكانی لە شوێنك چالاكیەك یان كارێكی تیرۆریستی هەبێتو، بە پەلە ناچار بێت دەستێوەردانی سەربازی بكات، مانای ئەوە نییە هەندێ شوێن لەم ستراتیجە گرنگی لە شوێنكی دیكە زیاترنییەو، تەنانەت خۆ خەریككردن بە شوێنی پەراوێزكراو لە دیدی بەرژەوەندییەكانەوە، بە فیرۆدانی كاتو وزەیە.
ئا ـ ڕاگەیاندی مۆنرۆ
بۆ ئەنجامدانی ئەم مەبەستەو، گەڕانەوەی هەژموونو شكۆمەندی ئەمەریكا لە نێوەی ڕۆژئاوی گۆی زەوی، كە مەبەست ئەمەریكای لاتینەو، پاراستنی گەیشتن بە ناوچەو شوێنە جوگرافییە زیندووكانی تەواوی ئەو ناوچەیە، ستراتیجی نوێی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا دەگەڕێتەوە بۆ عەقیدە یان پرنسیپی (مۆنرۆ)و داڕشتنەوەی سیاسەت بە ئاراستەی درێژەپێدانی ترامپ بۆ پرنسیپی مۆنرۆ.
پاشخانی مێژوویی پرنسیپی مۆنرۆ ڕاگەیاندنێكە لە لایەن سەرۆكی ئەمەریكا (جیمس مۆنرۆ) لە پەیامی ساڵانی خۆی سەرەتای ساڵی 1823 ڕایگەیاندو، جەختی لەوە كردوە، كە ئەمەریكای باشور باخچەی پشتەوەی ناوماڵی ئەمەریكایەو، نابێ هیچ هێزێكی دەرەكی جیهانی شوێنپێی لەو ناوچەیەدا هەبێت، چونكە دەبێتە هۆكاری مەترسی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا.
ئەم ڕاگەیاندنە لە كاتێكدا بوو، كە كۆمارە لاتینییەكان سەربەخۆی خۆیان لە ئیسپانیاو پۆرتگال لە ساڵی 1823 بەدەستهێنابوو. ئەو كۆمارانەش لەو كاتەو قۆناغەدا ئەم بابەتەیان بە باش دەزانی بۆ ماوەنەدان بە گەڕانەوەی دەسەڵاتی كۆلۆنیالی ئەوروپا، هەرچەندە ئەوروپا بە شێوازی دیكە لەوانە سەربازی گەڕایەوەو، مەبەستی سەرەكی ئەمەریكاش لەو سیاسەتە دابەشكردنی جیهانبوو لەگەڵ وڵاتە كۆلۆنیالیستە كۆنەكان، بە جۆرێك ئەمەریكا مافی بەسەر ناكۆكییەكانی نێو ئەوروپاو شوێنەكانی دیكە نەبێ، كە وڵاتە كۆلۆنیالیستەكان داگیریان كردوەو، ئەوانیش ئەمەریكای لاتین بە شوێنێكی داخراو بۆ هەژموونی ئەمەریكا جێبهبَلن.
بۆ تێگەیشتنو لێكۆڵینەوە لە ناوەڕۆكی ئەو هەنگاوە ناكرێ گۆڕانكارییەكانی ڕەوشی جیهانی ئەو سەردەمە بە هەندوەرنەگرین، كە پێم وایە ڵاپەڕەیەكی نوێی دابەشكردنەوەی بازاڕو هەژموون لە جیهاندا بووە، لە چوارچێوەی فرەجەمسەری سیستمی سەرمایەداریو دەركەوتنی قۆناغی ئیمپریالزمو، یەكلاكردنەوەی ناكۆكیو ململانییەكان لە ڕێگای شەڕو دەستێوەردانی سەربازی بۆ سەرلەنوێ دابەشكردنەوەی بازاڕ.
ب ـ پاشكۆی ڕۆزفلت بۆ پرنسیپی مۆنڕۆ:
یەكەمین گۆڕانكاری چلۆنایەتی لە پرنسپی مۆنڕۆ لە ساڵی 1904 لە سەردەمی ڕۆزفڵت ئەنجامدراو، ناونرا "پاشكۆی ڕۆزفلت بۆ پرنسیپی مۆنڕۆ"و، تیایدا ئەمەریكا مافی بە خۆی دا، كە دەستێوەردان لە كاروباری ناوخۆیی هەر دەوڵەتێكی كیشوەری ئەمەریكای لاتین بكات، كە بە دیدی ئەو، پێشێلكاری زەقو بەردەوامی تیایدا ڕووبداتو، هەڵبەتە ئەم پێوەرو دیدەش وابەستە بە پاراستنی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا. لەو كاتەوە سیاسەتی "كوتەكی ئەستۆر" لە لایەن ئەمەریكاوە بەرزكرایەوەو لەسەر ئەم بنەمایە دەستێوەردانی سەربازی لە ساڵی 1911 لە نیكاراگواو لە ساڵی 1915 لە هایتی لەلایەن ئەمەریكاوە ئەنجام درا. ئەم پەرەسەندنەش لە ڕێڕەوی پەرەسەندنی ناكۆكیو ململانییەكان لە چوارچێوەی قۆناغی ئیمپریالزمی جیهانی لەو سەردەمەدا جیاناكرێتەوە.
كارایی زیندووكردنەوەی رۆزفلت بۆ پرنسیپی مۆنڕۆ بەرەو لاوازی چوو، ئەوە بوو "پەیمانی ریۆ" لە ساڵی 1947 سازكراو، بەرپرسیاری داكۆكیكردن لە ئەمریكا سەنرایەوەو بوو بە بەرپرسیاری نۆزدە دەوڵەت، كە ئەو پەیمانەیان مۆركردبوو.
هەڵبەتە ئەم پەرەسەندنە جیاناكرێتەوە لە گۆڕانكارییەكانی جیهان دوای كۆتایهاتنی دووەمین شەڕی جیهانو درووستبوونی نەتەوە یەكگرتووەكانو، بوونی فرەجەمسەری كۆمەڵایەتیو كارتێكردنی یەكێتی سۆڤیەت، بە مانایەك فرەجەمسەری لە دەرەوەی بژاردەی سەرمایەداری.
ج ـ پاشكۆی ترامپ بۆ ڕاگەیاندنی مۆنڕۆ
لێرەدا پرسیار ئەوەیە ترامپ لە سراتیجی نوێی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا بە چ شێوەیك دەیەوێ هەژموونی ئەمەریكا بەسەر نیوەی ڕۆژئاوای گۆی زەوی بگەڕێنێتەوە؟
بەڵگەنامەی ستراتیجی نوێی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا پێی وایە ئەمەریكا چەندین ساڵە كەمتەرخەمەو بەرژەوەندی خۆی لەو ناوچەیە لە ستراتیجییەكانی پێشتر پشتگوێخستوەو، ئێستا لە پێناوی پاراستنی ئاسایشی نەتەوەیی بە جۆرێك گەیشتنی ئەمەریكا بۆ شوێنە گرنگو زیندوویەكانی ئەو ناوچەیە مسۆگەر بكرێت، پێویستە سیاسەتێكی نوێ دابڕێژریت، كە لە دەقی پاشكۆی ترامپ بۆ ڕاگەیاندنی مۆنڕۆ بەم جۆرە هاتووە:
ـ نابێ هیچ هێزێكی دەرەوەی ناوچەی نیوەی ڕۆژئاوای گۆی زەوی، ماوەو مافی ئەوەی هەبێت هێز لەو ناوچەیە بڵاوبكاتەوە، یان ببێتە مایەی هەڕشە لە بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا.
ـ یەكەمین خاڵی كردەیی لەم پاشكۆیە كاركردنی ئەمەریكایە بۆ دەستەمۆكردن دەسەڵاتەكانی ئەو ناوچەیە لە ڕێگای دۆستەكانی ئەمەریكا، بە مەبەستی نەهێشتنی كۆچبەریو كۆنتڕۆڵكردنی بازرگانی بە مادە هۆشبەرەكانو، پاراستنی سەقامگیریو ئاسایش لە زەویو دەریای ئەو ناوچەیە.
ـ دووەمین خاڵی كردەیی لەو پاشكۆیە بابەتی فراوانكردنی بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكاو، بنیاتنانی شەراكەتی ئابووری لەگەڵ دەوڵەتانی ئەو ناوچەیە بۆ ئەوەی ئەمەریكا تەنیا شەریكی داواكارخوازبێت لەلایەن دەوڵەتانی ئەو ناوچەیە.
د ـ بۆ جێبەجێكردنی دووەمین پاشكۆی پرنسیپی مۆنڕۆ چی پێویستە؟
دەقی ستراتیجی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا بۆ جێبەجێكردنی ئەو دوو خاڵە سەرەكییە لە پاشكۆی ترامپ بۆ ڕأگەیاندنی مۆنڕۆ ئاماژەی بە چوار خاڵ كردوە:
1ـ دابەشكردنەوەی هێزی سەربازی ئەمەریكا لەو ناوچەیەو، دووركەتنەوە لەو شوێنانەی، كە لە ستراتیجییەكانی پێشتر ئاماژەی پێكراوە، بەڵام لەم قۆناغەدا گرنگی نەماوە، بە مەبەستی بەربەچدانەوەی هەر هەڕشەیەك، كە لە باخچەی پشتەوەی ئەمەریكا مەترسی لەسەر ئاسایشی نەتەوەیی هەیە.
2ـ بەهێزكردنی ئێشكگری كەناراوەكانو بوونی هێزی دەریایی ئەمەریكا لەو شوێنانەو دەستبەسەراگرتنی ڕێڕەوەكانی هاتووچوو.
3ـ بڵاوكردنەوەی هێز بە مەبەستی پاراستنی سنووری بەرژەوەندییەكانو، بەكارهێنانی هێز لە جیاتی یاسا كە لە ساڵانی پێشتر ئاكامی نەبووە.
4ـ بنیاتنانو فراوانكردنی وێستگەكانی بڵاوبوونەوەو گەیشتن بەو شوێنانەی، كە بە نیسبەت بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكاوە گرنگی هەیە.
ه ـ هێرشكردنە سەر فنزویلاو ڕفاندنی نیكولاس مادورۆو سیلیا فلۆریس
یەكێك لە بابەتە سەرەكییەكانی وەك نموونەی جێبەجێكردنی پاشكۆی ترامپ بۆ زیندووكردنەوەی پرنسیپی مۆنرۆ، گەمارۆدانو هێرشكردنە سەر فنزویلاو ڕفاندنی نیكولاس مادورۆو سیلیا فلۆریس بوو.
ئەگەر بڕوانینە ئەو چوار خاڵەی، كە لە پڕگەی سەروتر سەبارەت بە جێبەجێكردنی پاشكۆی ترامپ ئاماژەم پێكرد، ئەوا بە ڕوونی لەسەر مامەڵەكردنی ئەمەریكا لەگەڵا فنزویلا بەدیدەكرێت. ئەو كردەوەیە زۆر بە زەقی پێشێلكردنی یاسای نێودەوڵەتیو بەڵگەنامەكانی نەتەوە یەكگرتووەكانو، لە سەرجەم ئاخافتنەكانی ترامپ بە ڕوونی دیارە، كە دەیەوێ دەستبەسەر سەرچاوەكانی وزە لە فنزویلا بگرێتو، ئابووری ئەو وڵاتە ڕادەستی كۆمپانیاكانی ئەمەریكا بكاتو، ئەمەش بەشێكە لە تۆڵەسەندنەوە لە سیاسەتی شافێز سەرۆكی پێشتری ئەو وڵاتە كە پیشەسازی وەزەی لەو وڵاتەدا خۆماڵی كرد.
ئەو هەنگاوەی ترامپ سەبارەت بە فنزویلا لە سەرجەم هەنگاوە سیاسییەكانی دیكە دەربارەی زیادكردنی گومركو كشانەوە لە ڕێكەوتنە نێودەوڵتەییەكانو هەندی ئاژانسی گرنگی نەتەوە یەكگرتووەكانو، داواكردنی گرینلاندو، سیاسەتی مامەڵەكردنی لەگەڵ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستو ئەوروپای رۆّژئاواو هەڵوێست لە ڕووسیاو چین، كە لە بەشی سێیەمی ئەو وتارە ئاماژەی پێدەكەم، جیاناكرێتەوە.
بە هەموو ئەو پێوەرانەی، كە كۆمەڵگای نێودەوڵەتی لە بواری پەیوەندی نێودەوڵەتانو لە كاتی مامەڵەكردن لەگەڵ كێشەو ئاڵوزیو، تەنانەت بوونی چاوگەكانی بارگرژیو شەڕو بەهەندوەرگرتنی یاسا نێودەوڵەتییەكان پەیڕەوەی دەكات، هێرشی ئەمەریكاو فڕاندنی مادۆرۆو فلۆریس دەچێتە خانەی پێشێلكردنی یاسای نێودەوڵەتیو ئیرادەی خەڵكی فنزویلا، كە خودی ترامپ باوەڕی بە ئۆپۆزیسۆنی ئەو وڵاتە نییەو، دەیەوێ ڕاستەخۆ حوكمرانی تیادا بكات.
ئەم هەنگاوەی ترامپ، جگە لە لایەن بەشێكی فراوانی كۆمەڵگای نێودەوڵەتی بە شێوەیەكی فەرمیو نەتەوە یەكگرتووەكانەوە ناڕەزایی بەرامبەری دەڕبڕدرا، لە زۆر وڵاتاندا بە خودی ئەمەریكاوە خۆپیشاندانی فروان دژی كرا، بەڵام بەداخەوە ڕاگەیاندنی ڕۆژئاواییو تۆڕە كۆمەڵایەتییەكانیش ئەم چالاكییە ناڕەزایانەیان نەخستڕوو.
لێكۆڵینەوە سەبارەت بە دەرئەنجامو پۆختەو هۆكاری ڕاستەقینەی ئەو خاڵانەی لە ستراتیجی ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا هاتووە، لە بەشی كۆتایی ئەم بابەتە ئاماژەی پێدەكەم، بەڵام پێشتر دەمەوێ ئاماژە بەو خاڵە بكەم كە تاوانباركردنی تاوانەكەی ترامپ دەرهەق بە فنزویلاو ڕفاندنی سەرۆكی ئەو وڵاتە كە شێوازێكی مامەڵەكردنی مافیاگەرانەیە، مانای داكۆكیكردن لە سیستمی حوكمرانی مادۆرۆو بیانوو هێنانەوە بۆ سیاسەتە هەڵەو چەوتەكانی نییەو، لە چوارچیوەی ریزبەندیو دیدێكی ئایدیۆلۆجی كۆێرانەوە ناكرێ هێزی چەپ داكۆكی لە مادۆرۆ یان لە سیاسەتەكانی بكات، كە توانای چارەسەركردنی گرفتە قوڵەكانی ئەو وڵاتەی نەبوو، بەڵام ئەم بابەتە بۆ خودی گەلی فەنزویلاو هێزە چەپو پێشكەوتنخوازەكانی دەگەڕێتەوە. لێرەدا بابەتی سەرەكی لە ئاستی نێودەوڵەتی بۆ ئەوەی فەوزا درووست نەبێتو دەوڵەتی گەورە دەوڵەتی بچووك نەخواتو، گەلانی مافخوراو نەكەونە ژێر دەستی مامەڵەكردن بە بەرژەوەندی زلهێزەكان، یان دەسەڵاتە دیكتاتۆرییەكان، جیهانی ئەمڕۆ پێویستی بە حوكمەی نێودەوڵەتییە كە لە بەشی كۆتایی ئەم بابەتە باسی دەكەم.
ماویەتی